Skrzyński Stanisław Wilhelm (1877–1935), generał brygady WP. Ur. 23 VIII (wg „Rocznika oficerskiego” <1928> i nekrologu rodziny: ur. 22 VIII) w miejscowości Wradyjówka w pow. ananiewskim (gub. chersońska), był synem Jana i Tekli ze Słobodyńskich.
W r. 1896 S. ukończył 6-klasowe gimnazjum w Ananiewie. W l. 1898–1900 kształcił się w szkole junkrów piechoty w Odessie, latem 1898 był przez miesiąc wolontariuszem w armii Królestwa Czarnogóry. Po ukończeniu szkoły brał udział w wojnie chińskiej (powstanie Bokserów), w czasie której został ranny. Leczył się w szpitalu w Port Arturze, a potem w szpitalu japońskim w Nagasaki. W r. 1900 został podporucznikiem. W 2. poł. 1901 r. powrócił do Rosji i służył w 60 pp. Od października 1904 do lutego 1905 uczestniczył w wojnie rosyjsko-japońskiej, najpierw jako adiutant baonu, a potem dowódca kompanii. W tym czasie awansował na porucznika. W lutym 1905 na skutek ran i ciężkich kontuzji został zwolniony z wojska i zaliczony do Aleksandrowskiego Komitetu Ranionych jako ranny 2 kl. Awansował na sztabskapitana (podkapitana). W r. 1907 ukończył kurs prawno-administracyjny dla naczelników ziemskich i sędziów pokoju prowadzony przez Mieszaną Komisję Ministerialną przy Min. Spraw Wewnętrznych w Petersburgu. W l. 1909–14 sprawował funkcję naczelnika ziemskiego w pow. tyraspolskim gub. chersońskiej. Od r. 1902 był ponadto członkiem Komitetu Wszechsłowiańskiego «Wyzwolenia Słowian».
Po wybuchu pierwszej wojny światowej S. został powołany w październiku 1914 do wojska. Walczył na froncie rosyjsko-austriackim, a następnie na froncie rosyjsko-niemieckim. W czerwcu 1916 otrzymał awans na kapitana. Był wiele razy ranny, kontuzjowany i zatruty gazami. Od lutego 1917 był starszym adiutantem głównego dowódcy frontu rumuńskiego. W okresie rewolucji lutowej w Rosji został wybrany na prezesa Związku Kawalerów Krzyża św. Jerzego i prezesa Komitetu Wykonawczego tego związku. W tym charakterze wziął udział w I Ogólnym Zjeździe Wojskowych Polaków w Piotrogrodzie w czerwcu 1917, na którym nawoływał do współpracy z armią rosyjską. Współdziałał w tworzeniu polskich sił zbrojnych i został wybrany na prezesa Rady Komisarzy Narodowościowych do Spraw Wojskowych. W czasie zaburzeń w Kazaniu wszczął akcję dla ratowania tam polskich jeńców z armii austro-węgierskiej. Za tę działalność został uwięziony w Moskwie, a po wypuszczeniu odstawiono go do Odessy. Tutaj został wybrany przez Związek Wojskowych Polaków (ZWP) na prezesa Komisji Wojskowej. Dn. 8 III 1918 Okręgowy Zarząd ZWP powołał go na stanowisko naczelnika Polskich Oddziałów Wojskowych Odeskiego Okręgu. Bronił Odessy przed ekscesami sowieckich oddziałów M.A. Murawiowa, którego był szkolnym kolegą (M. M. Potocka) i zbuntowanych marynarzy floty czarnomorskiej. Po zajęciu Odessy przez wojska austriackie otrzymał nakaz wydania komendanturze miasta wszystkich wojskowych, byłych poddanych monarchii austro-węgierskiej oraz byłych żołnierzy Polskiego Korpusu Posiłkowego. S. niezwłocznie zdemobilizował wtedy podległe mu oddziały, co zapobiegło realizacji tego zarządzenia. W pierwszych dniach listopada 1918 przedarł się do Polski.
Od 19 XI t. r. S. był w WP w stopniu pułkownika z polecenia Józefa Piłsudskiego organizatorem i kierownikiem ochotniczych oddziałów odsieczy Lwowa; walczył pod Lwowem. W czerwcu 1919 został dowódcą 2. Brygady 1. Dyw. Wielkopolskiej. Następnie był organizatorem i dowódcą Dywizji Strzelców Pomorskich (DSP). Równocześnie objął kierownictwo Organizacji Wojskowej Pomorza. Jako dowódca DSP brał udział w zajmowaniu Pomorza przez oddziały WP. Dn. 1 I 1920 został mianowany przez marszałka Józefa Piłsudskiego członkiem Kapituły Tymczasowej Orderu «Virtuti Militari» z równoczesnym nadaniem mu tego Orderu kl. V. W wojnie polsko-sowieckiej na czele DSP, przemianowanej później na 16. DP, walczył do 6 VIII 1920, kiedy to dowódca Frontu Północno-Wschodniego, gen. Józef Haller, udzielił mu na jego prośbę urlopu, uważając, że był nerwowo chory i dezorganizował podległe mu służby oraz szerzył defetyzm w szeregach dywizji. Dn. 18 VIII t. r. przydzielono go do Komendy m.st. Warszawy. Do marca 1921 pozostawał w dyspozycji Szefa Sztabu Generalnego, następnie – Oddz. V. Min. Spraw Wojskowych. W styczniu 1924 został zweryfikowany w stopniu pułkownika w rezerwie, a 25 VI 1927 uzyskał sprostowanie tej weryfikacji, otrzymując stopień generała brygady. Równocześnie został przeniesiony w stan spoczynku. Zmarł 1 IX 1935 w Warszawie. Został pochowany na cmentarzu Wojskowym na Powązkach. Był odznaczony, poza wymienionym, Krzyżem Virtuti Militari, Krzyżem Walecznych 4-rokrotnie i Krzyżem Niepodległości, rosyjskimi Krzyżami: oficerskim św. Jerzego 4 kl., św. Włodzimierza 4 kl. z mieczami, św. Anny 4 kl., 2 kl. i 3 kl. z mieczami, św. Stanisława 2 i 3 kl. z mieczami, Złotym Orężem św. Jerzego.
Żonaty (od r. 1903) z Janiną z Dolanowskich, miał z nią S. pięcioro dzieci: Irenę Marię (ur. 1904), Zbigniewa Romana (ur. 1906), Alinę Michalinę (ur. 1907), Romana Jarosława (ur. 1910), Jarosława Stefana (ur. 1919).
Enc. Wojsk., VII; Kryska-Karski–Żurakowski, Generałowie, Wyd. uzup. i popr., W. 1991; Stawecki P., Słownik biograficzny generałów Wojska Polskiego 1918–1939, W. 1994; Cmentarz Komunalny Powązki, dawny Wojskowy w Warszawie, W. 1989; Rocznik oficerski, W. 1923, 1924, 1928; – Bagiński H., Wojsko Polskie na Wschodzie 1914–1920, W. 1921 s. 404–5, 407, 411, 416 (fot.) –17; Dziesięciolecie Polski Odrodzonej (fot.); Hujda W., Zarys historii wojennej 19-go pułku piechoty „Odsieczy Lwowa”, W. 1928 s. 3, 5; Kwestia Wojska Polskiego w Rosji w 1917 r., Oprac. W. Szczęsny, W. 1936; Mioduszewski J., Czerniewski M., Legiony Polskie w Odessie 1917–1918, Odessa 1919 s. 7–9, 12–17; Rogaczewski K., Zarys historii wojennej 64-go Grudziądzkiego Pułku Piechoty, W. 1929 s. 22; Seyda K., Ordery, odznaczenia i medale Rzeczypospolitej Polskiej, W. 1932 s. 26; Woszczyński B., Ministerstwo Spraw Wojskowych 1918–1921, W. 1972; Wrzosek M., Polskie korpusy wojskowe w Rosji w latach 1917–1918, W. 1969; tenże, Polski czyn zbrojny podczas pierwszej wojny światowej 1914–1918, W. 1990; tenże, Wojny o granice Polski Odrodzonej 1918–1921, W. 1992; – Dowbór Muśnicki J., Moje wspomnienia, W. 1935; Dzien. Personalny MSWojsk., 1920 nr 20 s. 382, 1927 nr 17 s. 181, nr 17 s. 192; Dzien. Rozkazów Wojsk., 1919 nr 14 poz. 508 s. 363; Glinka W., Pamiętnik z wielkiej wojny, W. [1928] III 83; Haller J., Pamiętniki, Londyn 1964 s. 212–13 (błędnie podawany za Aleksandra Skrzyńskiego); Potocka M. M., Z moich wspomnień, London 1983 s. 320; Roja B., Legendy i fakty, W. 1931; – „Ilustr. Kur. Codz.” 1935 nr 247 s. 10; „Kur. Warsz.”, wyd. wieczorne, 1935 nr 240 s. 8; – CAW: VM 56/4715, Ap 17920 (fot.), VM 89–8358, KN 4.11.1933.
Henryk Korczyk